CVN - Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland

Boekenblog: Geert Van Istendael stelt Nederlanders gerust

11/01/2011

De Vlaamse auteur Geert Van Istendael draagt Nederland een warm hart toe. Zoveel is duidelijk na het lezen van de eerste paar bladzijden van zijn laatste boek Tot het Nederlandse volk (december 2010), waarin hij zijn zorgen uit over actuele ontwikkeling in Nederland. Wat is er gebeurd met het Nederland dat ooit, zowel binnen als buiten Europa, als gidsland gold? Hoe komt het dat de kenmerkende Hollandse zakelijkheid de laatste jaren plaatsgemaakt heeft voor hypegevoeligheid en hysterie? Van Istendael geeft hierop zijn visie als ingewijde buitenstaander. Bovendien neemt hij zijn gewaardeerde noorderburen aan de hand door een aantal suggesties tot verbetering te doen.

Typisch Hollands

Van Istendael pakt het groots aan. In zijn compacte werk van 112 pagina’s komt de Nederlandse geschiedenis aan bod sinds het akkefietje met de Spanjaarden in de tweede helft van de 16e eeuw. Dit alles in Vlaamse barokke schrijfstijl. Door een dergelijk ruim historisch perspectief te kiezen toont Van Istendael zijn kennis over de Nederlandse geschiedenis en, wat belangrijker is, plaatst actuele hypes in een historische context. Dit geeft duiding aan Hollandse karaktertrekjes die vandaag de dag op zichzelf lijken te staan, maar volgens Van Istendael wortelgeschoten hebben in de verre vaderlandse geschiedenis. Zo is de typisch Hollandse nadruk op het zoeken naar en behouden van consensus een rode draad door het boek. Of zoals Van Istendael het smakelijk formuleert: “Consensus. Je overlegt, overlegt, overlegt, overlegt, tot de koffie koud is, tot de bekertjes fijngeknepen zijn, tot het iedereen schemert voor de ogen, kortom, tot iedereen vertwijfeld stamelt: Ik ben het eens met iedereen.”

Consensus is een fenomeen dat we vandaag vaak associëren met de paarse kabinetten onder leiding van minister-president Wim Kok. Zijn regeerperiode duurde vanaf midden jaren negentig tot  in het jaar 2002. Meer dan zijn voorgangers probeerde Kok het Nederlandse overleg- en consensusmodel (oftewel het “poldermodel”) in te zetten als internationaal uithangbord voor Nederland. Hiermee oogstte hij aanzienlijk succes; zoals ook Van Istendael beschrijft, zagen buitenlandse bewindslieden de overlegcultuur als het summum van beschaving. In plaats van vuile politieke spelletjes of vuistgevecht kwamen de Nederlanders tot besluiten met behulp van keurige, beheerste vergaderstijl. Dit fenomeen, aldus van Istendael, gaat veel verder terug dan tot het staartje van het vorige millennium. Al in de tweede helft van de 19e eeuw werden de godsdienstelijke onenigheden van de Lage Landen ondergebracht in de structuur van maatschappelijke zuilen. Tot na de Tweede Wereldoorlog bewezen die zuilen hun diensten door te zorgen voor maatschappelijke overzichtelijkheid, een gevoel van sociale geborgenheid en, niet te vergeten, consensus. Niemand betwistte immers de logica en het bestaansrecht van de zuilen. Met de ondergang van de verzuiling na Tweede Wereldoorlog is de Nederlandse staat van verwarring geboren, zo betoogt Van Istendael. “U dwaalt, lieve Nederlander.”

En inderdaad, de consensus werd verbroken. En wel op brute wijze, eerst door de Amsterdamse Provobeweging en daarna door Pim Fortuyn. Fortuyn, vreemde eend in de bijt qua kledingstijl en rake manier van communiceren, wees de Paarse bewindslieden op wat zij volgens hem aangericht hadden. Hij verafschuwde de elitaire politici die, onder het mom van tolerantie, wegkeken van de problemen van de gewone man. Kern van de problemen was volgens Fortuyn de mislukte integratie van allochtone bevolkingsgroepen. De term Islamisering zou nog jaren domineren in de media. Na de twee politieke moorden, op Fortuyn en filmmaker Theo van Gogh, kon men in het buitenland Nederland eventjes niet meer volgen. Van Istendael licht toe: “Met een oorverdovende klap was Nederland tegen de grenzen van zijn verdraagzaamheid aangebonkt. […] Gisteren waren al die arme allochtonen nog heiligen, vandaag zijn ze demonen.”

“Lieve Nederlanders,”

Hoe moet Nederland verder? Hoe om te gaan met de maatschappelijke problemen die, anders dan de twee vermoorde ‘klokkenluiders’, niet verdwenen zijn? En niet te vergeten Geert Wilders; hoe dit stemmenkanon onschadelijk te maken? Van Istendael reikt het Nederlandse volk de hand en doet suggesties tot verbetering. “Lieve Nederlanders,” is de aanhef waarmee hij het lijstje opent. Een greep uit zijn adviezen: Van Istendael gaat ervan uit dat Nederland, in lijn met de landscultuur, een nieuwe consensus zal (moeten) vinden. Hij raadt aan de hysterie in te ruilen voor de oer-Hollandse, maar helaas verdwenen zakelijkheid. Cultiveer tegenspraak, is het volgende devies. “… u kunt iets doen waar u in uitmunt. U kunt de tegenspraak ook echt organiseren. Overzichtelijk. Ordelijk. Daarin bent u meesterlijk. Maar ook net chaotisch genoeg.” Iets lichtvoetiger, raadt Van Istendael de Nederlanders aan de fiets toch vooral trouw te blijven. Nu in heel Europa en daarbuiten stadsfietsplannen uitgerold worden mag Nederland zich op dit gebied met recht als gidsland profileren: “de nieuwe deftigheid defileert op de fiets”. Tot slot drukt Van Istendael Nederland op het hart om eventuele hervormingen tot evoluties te maken die Nederland weer als koploper op de kaart kunnen zetten. Blijf bijvoorbeeld weg van verdere privatisering en zet in plaats daarvan in op de bouw van een duurzame economie. En investeer in kunst en cultuur, in plaats van daarop te bezuinigen. Met andere woorden: maak iets waarop je weer trots kunt zijn.

Helemaal niet zo vreemd

Van Istendael toont zich een man van gulle adviezen en stelt de Nederlanders met dit boek in zekere zin gerust. Hij laat zien dat de huidige Nederlandse staat van verwarring niet zo erg is als ze misschien lijkt. Een punt van kritiek zou kunnen zijn dat hij de mislukte integratie van allochtone bevolkingsgroepen als kapstok gebruikt voor alle problemen in de Nederlandse maatschappij. Inmiddels is gebleken dat deze visie vooral levend werd gehouden door Pim Fortuyn en daarna door Geert Wilders. Nu Wilders zich als gedoogpartner van de regering min of meer in het establishment heeft laten opnemen, heeft de discussie zich uitgekristalliseerd. Onderwerpen als geweldsbestrijding en houdbaarheid van de verzorgingsstaat worden nu besproken zonder dat alle bijbehorende problemen direct gekoppeld worden aan de mislukte integratie als veroorzaker van alles. Dat neemt niet weg dat Van Istendael het Nederlandse volk een waardevolle spiegel voorhoudt. Hij laat zien dat de huidige verwarring is ontstaan als gevolg van eeuwenoude Hollandse karaktertrekjes. Daarom is ze het Nederlandse volk eigenlijk helemaal niet zo vreemd. Bovendien is de verwarring volgens hem te bezweren met andere eeuwenoude Hollandse karaktertrekjes, zo blijkt uit zijn lijstje met suggesties. Er is geen nieuw wapen nodig; slim gebruik van wat we in huis hebben zal volstaan. 

Complete details van het boek:
Geert van Istendael. Tot het Nederlandse volk. Amsterdam: Uitgeverij Atlas, 2010.

ISBN: 9789045017389.

Geschreven door

Chris Deforche

Neem contact op met Chris Deforche voor meer informatie over dit bericht